Vanaf het prille begin hebben de burgers van Rusland blijk gegeven van humanisme en vrijgevigheid jegens slachtoffers van oorlog en gewapende conflicten, zowel militair als burger.

Nikolay Pirogov raakte voor het eerst betrokken bij militaire chirurgie in 1847 tijdens de Kaukasische oorlog als gevolg van een langdurige Russische invasie (1817-1864) van deze regio. Keizer Nicolaas I stuurde Pirogov naar het oorlogsgebied om het gebruik van de nieuwe ethertechniek op het slagveld te demonstreren. Nikolay en zijn collega's behandelden Russische soldaten, Kaukasische rebellen en gevangenen met evenveel aandacht. In 1848 werd hij onderscheiden met de Orde van St. Anne 2e klasse. Vanwege "...zijn pionierswerk in militaire geneeskunde en chirurgie en zijn zorg voor de verbetering van de situatie van de gewonden en zieken in legers op het veld…” werd Pirogov “... een voorloper in de strijd voor humanitaire regels…” genoemd “...die zouden resulteren in de ondertekening van de Eerste Conventie van Genève en de oprichting van een Rode Kruisvereniging in Rusland…” Dit was zeven jaar vóór de Krimoorlog en zeventien jaar vóór de Conventie van Genève.

Tijdens een bijeenkomst begin oktober 1854 bespraken Pirogov en Elena Pavlovna hulp voor van het leger in Sevastopol. Pirogov weet de vele onnodige sterfgevallen en complicaties aan de chaotische opeenhoping van gewonden bij de eerste hulpposten. Hij wilde onmiddellijke triage van de gewonden invoeren, maar daarvoor zou veel paramedisch personeel nodig zijn dicht bij het front. Tijdens hun gesprek waren beiden van mening dat vrouwen een essentiële en juiste rol zouden kunnen spelen in het ziekenhuisbeheer. De Groothertogin vertelde Pirogov over haar plan om de Heilige Kruisgemeenschap van Verpleegsters op te richten. Pirogov gaf onmiddellijk volmondig zijn steun en zag een rol voor deze vrouwen in de militaire ziekenhuizen. Keizer Nicholas I stemde in met hun plannen en benoemde Pirogov tot algemeen hoofd van de medische dienst van het leger.

In de herfst van 1854 deed Elena Pavlovna een beroep op Russische vrouwen om een ​​opleiding tot verpleegster te volgen. Al snel arriveerden vrijwilligers in het Mikhailovsky-paleis. Ze vertegenwoordigden alle geledingen van de samenleving. De meesten waren goed opgeleid en waren onder meer de vrouwen, weduwen of dochters van de adel, landeigenaren of militaire officieren. Er waren echter ook nonnen uit verpleegafdelingen en vrouwen uit de armere klassen met een beperkte opleiding. De Groothertogin betaalde de onkosten, maar het werk was onbezoldigd; de vrijwilligers werden gemotiveerd door een gevoel van vaderlandsliefde en zelfopoffering. De vrijwilligers zetten zich in om naastenliefde en vriendelijkheid in de praktijk te berengen en hun superieuren te gehoorzamen. Ze mochten geen betalingen of geschenken van de patiënten aannemen. Deze voorzorgsmaatregelen werden noodzakelijk geacht omdat ze onder duizenden mannen zouden werken. De vrijwilligers ondergingen een korte (enkele weken) intensieve training aan de St. Petersburgse Keizerlijke Medisch-chirugische academie en andere ziekenhuizen voordat ze naar de Krim werden gestuurd, zodat ze steun konden verlenen aan chirurgen die aan het front werkten. Ze woonden zelfs operaties bij die werden uitgevoerd door bekende artsen, oud-leerlingen van Pirogov.

De groothertogin veranderde haar Mikhailovsky-paleis in een militair medische backoffice. Het paleis werd een verzamelpunt voor de materialen en medicijnen die naar de Krim moesten worden verscheept. Het ontving geschenken zoals medicijnen, verband en linnengoed, en veel gelddonaties voor de oorlogsinspanning. De hofdames van de Groothertogin namen zelfs het werk van naaister op zich en maakten samen met vrijwilligers uniformen voor de verpleegsters. De beschikbaarheid van liefdadigheidsfondsen stimuleerde de vorming van verschillende andere verpleeggemeenschappen.

Door een constante stroom verpleegkundigen had Pirogov eindelijk voldoende vrouwelijk personeel. In maart 1855 nam Pirogov de algemene leiding van alle eerstehulpposten en ziekenhuizen op zich. Vanwege de complexe werklast besloot hij het verplegend personeel in gespecialiseerde groepen te verdelen. Hij deelde ze in als verbandmeesters die chirurgen hielpen, als apothekersassistenten die medicijnen klaarmaakten en toezicht hielden op de distributie ervan, en als ziekenhuis huishoudsters die voor schoon linnengoed en zieken zorgden en ook toezicht hielden op de artsen en het administratief personeel. Pirogovs vertrouwen in de verpleegsters stelde hen in staat om hun volledige potentieel te laten zien. Hij was vastberaden in zijn lof voor hen. Hij schreef: “…De vrouwen droegen bovenmenselijke spanning zonder morren, met de grootste onbaatzuchtigheid en berusting. Hun gedrag jegens de chirurgen en hun assistenten was voorbeeldig; hun behandeling van de patiënten was allervriendelijkste, en al hun activiteiten kunnen niet anders dan als nobel worden gekwalificeerd ..."

Om de massale toestroom van gewonden het hoofd te bieden, nam Pirogov het gebruik van triage over dat eerder werd gebruikt door de Franse militaire chirurg Dominique-Jean Larrey om de gigantische hoeveelheid slachtoffers te beheersen. Pirogov verdeelde de medische voorzieningen in in drie secties: eerstehulpposten pal aan het front, een vliegende brigade en noodhospitalen op enige afstand achter het front. In het voorjaar van 1855, toen de gevechten heviger werden, bewezen de door Pirogov ingevoerde management veranderingen hun waarde. Het personeel wist nu hoe ze triage moesten uitvoeren met een betere uitkomst voor de patiënten met minder ernstige slachtoffers. Ze waren ook minder uitgeput, met verminderde ziekte en een verbeterde arbeidsvreugde.

De Fransen, Sicilianen en de Britten zetten ook vrouwen in als verpleegsters. Onder druk van de media en het publiek werd verpleegster Florence Nightingale (1820-1910) gevraagd om naar de Krim te gaan om humanitaire hulp aan de gewonden te organiseren. Onder de Britse militaire artsen genoten Nightingale en haar kleine groep verpleegsters weinig gezag. Florence Nightingale erkende de kwaliteit van de zorg voor de gewonden door de Russische hulp op de Krim. In haar Aanvullende opmerkingen over de introductie van vrouwelijke verpleging in militaire ziekenhuizen in vrede en oorlog, gepubliceerd in 1858, schreef ze: '...Rest mij nog het Russische systeem te noemen, dat wat betreft de organisatie van de taken van de "zusters" mij verreweg de beste leek die ik heb gekend...'. In het Lagerhuis meldden twee legerofficieren dat Russische verpleegsters slechts onbeduidende taken hadden in de ziekenhuizen op het slagveld. Nightingale corrigeerde hen en stelde dat '...het Russische systeem lijkt het enige perfect georganiseerde systeem te zijn van vrouwelijke verzorgers in militaire ziekenhuizen, dat wass ontwikkeld in de Krimoorlog...'. Ze legde uit dat de verpleegsters de leiding hadden over alles wat met de zorg aan het bed van de patiënt te maken had. Ze kregen orders van de geneesheer, begeleidden hem tijdens zijn rondes, overlegden daarna met hem en communiceerden met de veldscheerders of verpleegsters. Nightingale verklaarde dat de Russische organisatie de beste benadering leek die ze ooit was tegengekomen.

Na de Krimoorlog kregen de verpleegsters de sociale erkenning die ze verdienden en werden er meer verpleegkundige gemeenschappen opgericht. Hun acties op de Krim en de daaropvolgende publieke erkenning hebben in belangrijke mate bijgedragen tot de acceptatie van verpleging door het publiek en, meer in het algemeen, de rol van vrouwen in de Russische samenleving. De Heilige Verpleekundige Kruisgemeenschap wordt beschouwd als het model voor de Russische Rode Kruis-verplegingsverenigingen.

De Krimoorlog (1853-1857) telde aan beide kanten veel doden en gewonden.
Het lijden dat Pirogov tijdens de Krimoorlog meemaakte, heeft zijn kijk op het leven diepgaand beïnvloed. Zijn manier van denken veranderde meer in de richting van humanitaire doelen en onderwijs. Hij wijdde zijn laatste dagen aan het bevorderen van de medische opleiding in Rusland en rapportages en adviesen met betrekking tot de Europese regionale conflicten voor het Internationale Rode Kruis.

Nikolay Pirogov pleitte voor een internationaal verdrag om de veiligheid te garanderen van vrijwilligers die hulp verlenen aan oorlogsslachtoffers op het slagveld, ongeacht rang of nationaliteit. Later zouden anderen soortgelijke pleidooien houden.
In de Sonderbund-oorlog werden drieënnegentig doden en 510 gewonden geteld. Guillaume-Henri Dufour was opperbevelhebber van het Zwitserse leger als generaal, de hoogste rang in oorlogstijd. Hij had eerst in het Franse leger gediend van 1811 tot 1817 om het Franse keizerrijk te helpen verdedigen. Waar hij sinds 1814 werd toegevoegd aan de generale staf. In 1859 tijdens de Oostenrijk-Sardinische Oorlog, waarin de slag bij Solférino plaatsvond, werd Dufour opnieuw benoemd tot opperbevelhebber van het Zwitserse leger. De slag bij Solférino (1859) was de beslissende slag in de Tweede Italiaanse Onafhankelijkheidsoorlog. Het was de laatste grote veldslag in de wereldgeschiedenis waarbij alle legers onder persoonlijk bevel stonden van hun vorsten. De Zwitserse chirurg, Louis Appia (1818-1898), nam deel aan de strijd. Samen met zijn broer George, een predikant, schreef hij brieven aan Italiaanse en Franse artsen. Hij verzamelde de nodige materialen en Zwitserse vrienden voor fondsdonaties. Daar op het slagveld ontmoette Louis Appia de Zwitserse legergeneraal Guillaume Henri Dufour; het hoofd van de Franse militaire medische dienst, Hyppolite Larrey (zoon van Dominique Larrey); en Henry Dunant, een Zwitserse humanist en sociaal activist. Ook een andere Zwitserse chirurg, Théodore Maunoir, een vriend van Appia, en de Italiaanse generaal en nationalist, Giuseppe Garibaldi, namen deel aan deze vrijheidsstrijd. Pirogov had op de een of andere manier contact met alle genoemde personen. Hoewel er nog steeds geen bewijs is, mag worden aangenomen dat Pirogov, die in de Duitse stad Heidelberg verbleef van 1862 tot 1866, Dunant heeft ontmoet.

Het werk van Dunant wordt beschouwd als een beslissende factor die heeft geleid tot de oprichting van het Internationale Rode Kruis (ICRC). Een vijfkoppig comité onder voorzitterschap van Gustave Moynier en Dunant, een van de kritische leden, werd gevormd om de mogelijkheid te onderzoeken om een organisatie van zorg voor de gewonden op het slagveld op te zetten. Hun eerste ontmoeting op 17 februari 1863 wordt nu beschouwd als de oprichtingsdatum van het Internationale Comité van het Rode Kruis. In oktober 1863 organiseerde het Comité van Vijf een internationale conferentie in Genève (de eerste Conventie van Genève), die in feite de start van de Rode Kruisbeweging markeerde. Tijdens de bijeenkomst erkenden de afgevaardigden dat de vrijwilligers hun leven in gevechtsgebieden in gevaar zouden kunnen brengen, tenzij ze gemakkelijk konden worden geïdentificeerd als niet-strijders. Daarom besloten ze dat vrijwilligers een band om de arm met een onderscheidend identificatieembleem moesten dragen. Het gekozen embleem was een rood kruis op een witte achtergrond.

In Rusland kreeg het idee van een vrijwillig comité naar het voorbeeld van de Conferentie van Genève een impuls. De eerste bijeenkomst van het Russische Rode Kruis vond plaats op 14 december 1866. Het hoofdkantoor was in Sint-Petersburg. Op 15 december aanvaardde keizerin Maria Aleksandrovna het beschermheerschap van de Vereninging. Nikolay Pirogov werd op 17 februari 1867 benoemd tot Privaat Raadslid van het Russische Rode Kruis en de keizerin. In de notulen wordt Nikolay Pirogov genoemd als één van de oorspronkelijke oprichters van de Vereninging. Op 30 april 1867 werd de statuten definitief goedgekeurd door de leden.

In vijf weken tijd bezocht Pirogov tot zeventig militaire ziekenhuizen in Frankrijk en Duitsland. Hij legde zijn bevindingen en conclusies vast in een Russisch rapport aan het Russische Rode Kruis (Rapport over het bezoek aan het leger - sanitaire voorzieningen in Duitsland, Lotharingen en Elsa in 1870). In zijn rapport benadrukte hij de noodzaak van regelgeving en naleving, well- to-do management met aandacht voor de aanvoer van materialen. Hij gaf ook advies en aanwijzingen voor verpleegkundige verenigingen en humanitaire activiteiten. Op de jaarlijkse vergadering van het Comité van het Russische Rode Kruis op 5 december 1870 werd Pirogov unaniem het erelidmaatschap toegekend.

Tijdens de Russisch-Turkse oorlog 1877-1878 reisde Nikolay Pirogov, nu 67 jaar oud, opnieuw op verzoek van de Rode Kruisgemeenschap naar het oorlogsgebied. Hij bezocht de eerstehulpposten en ziekenhuizen in Roemenië en Bulgarije om de procedures, de zorg, de evacuatie en de personeelsomstandigheden te onderzoeken. Hij instrueerde de artsen ook hoe ze patiënten met brandwonden moesten behandelen. Hij constateerde met voldoening dat de organisatie en de behandeling van gewonde soldaten weerspiegelde wat hij hun had geleerd. De Russisch-Turkse (Balkan) oorlog versnelde de ontwikkeling van het Russische Rode Kruis. De algemene erkenning van de Zusters van Barmhartigheid werd bevestigd met het oordeel van Pirogov: '...Elke arts die met een Barmhartige Zuster werkt, moet buigen voor hun activiteit. Zij is een onmisbare hulp voor de dokter, vooral voor de chirurg. Een dokter die zijn werk kent en ervan houdt, vindt in de Barmhartige Zuster zijn onvermoeibare assistent...'

Anderen waardeerden het erfgoed van Nikolay Pirogov. Zijn bijdrage aan het verbeteren van de benarde situatie van de oorlogsslachtoffers werd erkend door het Belgische Rode Kruis. In 1898 schreef Frédéric A. Ferrière (1848-1924), plaatsvervanger en vice-voorzitter van de Grote Raad van het Internationale Comité van het Rode Kruis en neef van Louis Appia, in het Bulletin International des Sociétés de la Croix-Rouge, dat ' ...in 1854 zond Groothertogin Helene Pavlovna een detachement Zusters van Barmhartigheid naar de Krimoorlog, geleid door de beroemde chirurg Pirogov voor de vele gewonden van alle nationaliteiten, die onder de muren van Sebastopol waren gevallen...' Hij verklaarde ook in hetzelfde tijdschrift '...dat het idee van de Rode Kruis-Vereninging zijn wieg heeft in Rusland. Het is daar waar het voor het eerst werd gerealiseerd...'

In augustus 1897 vond het XII Internationale Medische Congress plaats in Moskou maar ook in andere steden in het Keizerlijke Rusland. Ongeveer 10.000 artsen van over de hele wereld woonden het congres bij. Nikolay Ivanovich Pirogov werd postuum geëerd door zijn medische collega’s met een monument. In aanwezigheid van velen van deze vakgenoten werd op de vooravond van 3 augustus 1897 met toestemming van keizer Nicolaas II een gedenkteken onthuld voor de ingang van de kliniek van de medische faculteit van de Universiteit van Moskou.